Leven en Werken van Jacobus Elisa Johannes Capitein (±1717-1747)

In 1742 stroomde het Academiegebouw van de Leidse universiteit vol om een jonge, zwarte theoloog zijn academisch eindwerkstuk te horen verdedigen: Jacobus Elisa Johannes Capitein, ooit als kind tot slaaf gemaakt in West-Afrika, nu het geleerde wonder van de Republiek. In zijn Onderzoekschrift betoogde hij dat christendom en slavernij prima konden samengaan. Het christelijk geloof maakte de mens alleen geestelijk vrij. Slaven – ook al waren ze gedoopt – konden gewoon slaaf blijven. Een stellingname die hem roem en blijvende controverse bezorgde. Want daar ligt het pijnpunt. Hoe kan het zijn dat een zwarte man, zelf ooit slaaf geweest, dit kon verdedigen.

Ben Ipenburg reconstrueert in dit boek Capiteins bewogen levensverhaal. Van zijn weg uit West-Afrika via Middelburg naar Den Haag en Leiden, zijn opleiding tot predikant, zijn terugkeer naar West-Afrika waar hij op het slavenfort St. George d’Elmina predikant werd in dienst van de West-Indische Compagnie, met als opdracht zijn landgenoten tot het christendom te bekeren.

Aan de hand van Capiteins eindwerkstuk, preken, brieven, gedichten en officiële stukken laat Ipenburg zien hoe Capitein laveerde tussen geloof en macht, kerkelijke en koloniale belangen, tussen zijn opdracht en spanningen in het fort. Tegelijkertijd plaatst dit onderzoek Capiteins theologie en zijn verdediging van de slavernij in de bredere context van achttiende-eeuws juridisch denken, van de gereformeerde theologie en haar missionaire idealen. Mythen rond zijn vermeende zelfmoord en morele ontsporing worden getoetst aan onbekende en opnieuw gelezen bronnen, waardoor hardnekkige verhalen overtuigend worden gecorrigeerd.

Het onderzoek laat zien hoe in de loop der eeuwen en tot nu toe in Europa over Capiteins leven en werk werd gedacht: raciale vooroordelen, misverstanden, psychologiseringen, zelfs fantasieën en complottheorieën én het serieuze onderzoek. En ook in Afrika, waar men zijn betekenis als Afrikaanse intellectueel benadrukt. Capitein verschijnt zo niet langer als ‘eer van ’t Moorenlant’ of als apologeet van een slecht systeem, maar als een complex figuur in het spanningsveld van ras, religie, kolonialisme én onze hedendaagse reflectie daarop.

Dit boek is onmisbaar voor iedereen die de geschiedenis van slavernij, Nederlandse koloniale expansie en de rol van godsdienst en kerk daarin beter wil begrijpen.

Dr. Ben Ipenburg (1947) studeerde theologie aan Tilburg University, waar hij promoveerde op een proefschrift over Christelijk geloof en slavernij in het Atlantische koloniale rijk van Nederland in de zeventiende en achttiende eeuw. Eerder publiceerde hij studies over 400 jaar Jodendom in Suriname (2015), over de godsdienst van de Inheemsen, de Winti-godsdienst en Rastafari in Suriname (2017), en (2021) over de theologische grondslagen van antisemitisme in de late middeleeuwen in de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden.